Енді спикерлермен байланыс баспасөз орталығында өтеді, ал брифингтерде журналистерден тек алдын ала жарияланған тақырып бойынша сұрақ қою талап етіледі. Егер журналист күн тәртібінен тыс сұрақ қойса, модератор шенеунікке оған жауап бермеуге құқылы екенін ескерте алады.
Бір қарағанда, бұл қалыпты регламент сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ елде қайғылы оқиға болып, қоғам жауап күтіп отырса, ал қажетті шенеунік журналистердің алдында тұрғанымен, бүгінгі брифингтің тақырыбы мүлде басқа болса ше?
adam.dar media жаңа ережелердің іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін және журналистердің бұған қатысты пікірін анықтады.
Енді кулуарда сұрақ қоя алмайсыз
Елеулі өзгерістердің бірі — парламент журналистерінің кулуардағы қалыпты жұмысына шектеу қойылуы.
Бұған дейін отырыстардан кейін, мысалы Мәжілісте, тілшілер депутаттар мен басқа да спикерлерге тікелей барып, өздерін қызықтырған сұрақтарды қоя алатын. Енді журналистердің спикерлермен сөйлесуі үшін баспасөз орталығы қарастырылған.
Құрылтай өкілдері жаңа тәртіпті қолданыстағы аккредиттеу ережелерімен және БАҚ жұмысын ұйымдастырумен түсіндірді.
Алайда өзгерістер тек спикерлермен сөйлесетін орынға қатысты емес.
Брифингтерде журналистерден тек жарияланған тақырып бойынша сұрақ қою талап етіледі. Белгіленген тәртіпті бұзған журналист ескерту алуы мүмкін, ал қайталанған жағдайда оның кейінгі аккредитациясына қатысты мәселе туындауы ықтимал.
Дәл осы талап БАҚ өкілдері арасында сұрақ туғызды.
«Бұл сұрақ күн тәртібіне қатысты емес, жауап бермеуіңізге болады»
Соңғы брифингтердің бірінде Ішкі істер министрінің орынбасары Санжар Әділовтің қатысуымен болған жағдай осы мәселені анық көрсетті.
Кездесудің нақты тақырыбы — «Компьютерлік қылмыстар туралы конвенцияны ратификациялау туралы» заң еді.
Алайда брифинг Каспийдегі қайғылы оқиғадан кейін өтті. Онда 14 әскери қызметші қаза тапты. Осы жағдайдан кейін қоғамда трагедияның мән-жайы, тергеу және мемлекеттік органдардың әрекеттеріне қатысты көптеген сұрақ пайда болды.
Ulysmedia журналисі Асем Гумарова ІІМ өкілінің брифингке келгенін пайдаланып, әлеуметтік желі қолданушыларының мәлімдемелері туралы сұрақ қойды. Олардың айтуынша, өздерін полиция қызметкері ретінде таныстырған адамдар қоңырау шалып, Каспийдегі трагедия туралы жарияланымдарды өшіруді талап еткен.
Сұрақ қоймас бұрын журналист:
«Қоғам мүддесіне құрметпен қарап, жауап беруіңізді сұраймын», — деді.
Алайда сұрақтан кейін модератор министрдің орынбасарына:
«Бұл сұрақ күн тәртібіне қатысты емес, жауап бермеуіңізге болады», — деді.
Бұған Гумарова:
«Сіз қазір бұл сұрақ қоғамға қызық емес деп есептейсіз бе?» — деп жауап берді. Вставленный текст
Осы қысқа диалог журналистер айтып жүрген мәселені анық көрсетеді.
Онда журналистер не туралы сұрауы керек?
Формалды түрде модератор нақты брифингтің тақырыбына сүйенді. Ол Компьютерлік қылмыстар туралы конвенцияны ратификациялауға арналған болатын.
Бірақ мұнда журналистерге ғана емес, мұндай кездесулерді ұйымдастыру тәртібіне де сұрақ туындайды.
Егер елде үлкен қоғамдық резонанс тудырған оқиға болып, журналистердің алдына сол мәселеге қатысты ведомство өкілі шықса, тілші бүгінгі брифингтің атауында басқа тақырып көрсетілгені үшін өзекті сұрағынан бас тартуы керек пе?
Халықаралық конвенция туралы сұрақ қоюға болады.
Бірақ дәл сол сәтте қазақстандықтарды әскери қызметшілердің қаза болу себептері мен трагедиядан кейінгі мемлекеттік органдардың әрекеттері көбірек қызықтыруы мүмкін.
Ал қажетті шенеунікпен тікелей сөйлесудің келесі мүмкіндігі ақпараттық себеп өзектілігін жоғалтқаннан кейін ғана тууы ықтимал.
Нәтижесінде оғаш жағдай қалыптасады: шенеунік журналистердің алдында тұр, қоғам үшін маңызды сұрақ бар, бірақ ол «тақырыпқа сай емес».
Брифингтер тікелей эфирде көрсетілмейді
Жаңа форматтың тағы бір ерекшелігі бар.
Құрылтайдың баспасөз қызметі бұл брифингтерді көпшілікке тікелей эфирде көрсетпейді. Жазбалар кейінірек жарияланады.
Сонымен бірге Ulysmedia журналисінің сұрағына қатысты эпизод жарияланған видеодан алынып тасталмағанын атап өткен жөн. Ғұмарованың сұрағы мен модератормен болған диалог жазбада сақталған.
Сондықтан дәл осы эпизодты кейін жасыруға әрекет жасалды деуге негіз жоқ. Мәселе брифингтердегі жұмыс тәртібінің өзіне қатысты.
Бұдан бөлек, журналистер кейбір брифингтердің Құрылтай отырысымен бір уақытта өтетінін айтады. Парламент тілшісі үшін бұл тағы бір қиындық туғызады: ол залдағы отырысты бақылау мен сол уақытта баспасөз алдына шыққан спикердің брифингі арасында таңдау жасауға мәжбүр. Вставленный текст
OTKIR KUREK әлі аккредитация алмаған
Жаңа ережелерге қатысты пікірталас аясында adam.dar media OTKIR KUREK бас редакторы Назымгүл Күміспаеваға жүгінді.
Оның редакциясы мемлекеттік органдардың жұмысы туралы өткір материалдарымен де белгілі.
Біз Күміспаевадан мұндай жарияланымдар редакцияның Құрылтайдағы аккредитациясына әсер етуі мүмкін деп қауіптене ме деп сұрадық.
Белгілі болғандай, OTKIR KUREK осы уақытқа дейін аккредитация алмаған.
«Қазіргі таңда біздің редакция Құрылтайға аккредитация ала алмады. Менің ойымша, біз заңда көрсетілген барлық талаптарға саймыз. Бізге бірнеше рет бас тартты. Заң тұрғысынан даулы шешімдердің заң шығаратын органның өз қабырғасында қабылдануы тіпті абсурд», — деді ол.
Күміспаева тұрақты аккредитация алу үшін де құжат тапсырғанын, алайда тағы да бас тартылуы мүмкін екенін жоққа шығармайтынын айтты.
«Сондықтан менде қарапайым сұрақ бар: осындай жағдайда Құрылтайда Президенттің "Заң және Тәртіп" қағидаты шынымен сақталып отыр деп айтуға бола ма? Меніңше, жоқ».
Бұл — Күміспаеваның жеке пікірі. adam.dar media OTKIR KUREK-ке аккредитация беруден бас тартуды редакция жарияланымдарының мазмұнымен байланыстыруға мүмкіндік беретін деректерге ие емес.
«Онда мұндай аккредитацияның не керегі бар?»
Күміспаеваның айтуынша, бұрын Құрылтайға кіре алмай қалу қаупі оны шынымен алаңдатқан.
Алайда Ulysmedia журналисімен болған жағдайдан кейін оның көзқарасы өзгерген.
«Ulysmedia журналисі қоғам үшін маңызды сұрақ қойды. Әлеуметтік желі қолданушыларына полиция қызметкерлері қоңырау шалып, Каспийдегі трагедия туралы жазбаларын өшіруді талап етті деген мәселені көтерді. Енді ол сұрағы "тақырыпқа сай емес" болғаны үшін ғана аккредитациясынан айырылуы мүмкін. Осыдан кейін мен мұндай абсурдқа қатысқым келмейтінін түсіндім», — дейді ол.
Күміспаева мәселені одан әрі өткір қояды:
«Егер журналист аккредитация үшін тек ыңғайлы әрі алдын ала рұқсат етілген сұрақтарды ғана қоюы керек болса, онда мұндай аккредитацияның не керегі бар?».
Егер редакцияға тағы да бас тартылса, ол шешімді заңды жолмен қайта қаратуға ниетті.
«Мен, әрине, өз құқығымды барлық заңды жолмен қорғаймын, өйткені бұл жай ғана заңсыз. Сонымен қатар журналистерді Құрылтайға кіру мүмкіндігін жоғалтпау үшін үнсіз қалуға мәжбүрлейтін осы цензуралық талаптарды алып тастауға да күш саламын».
«Бұл — цензура. Жүз пайыз»
adam.dar media-ның кулуарларда сұрақ қоюға тыйым салынуына және брифинг тақырыбынан шықпау талабына қалай қарайтыны туралы екінші сұрағына Күміспаева нақты жауап берді:
«Мен Құрылтайдың жаңа ережелерін цензура деп санаймын. Жүз пайыз».
Ол Қазақстан Конституциясында цензураға тыйым салынғанын еске салды.
Шынында да, ҚР Конституциясының 20-бабының 1-тармағында: «Сөз бен шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі. Цензураға тыйым салынады» деп жазылған.
Алайда бұл жерде журналистің бағасы мен заңдық фактіні ажыратқан жөн. БАҚ өкілдеріне ұйымдастырушылық шектеулердің енгізілуі автоматты түрде олардың заң тұрғысынан цензура болып саналатынын білдірмейді. Ол үшін нақты ережелер мен оларды қолдану тәжірибесіне құқықтық баға берілуі қажет.
«Елде трагедия болды. Журналистер қандай сұрақ қояды?»
OTKIR KUREK бас редакторы мысал ретінде соңғы брифингті келтіреді.
«Елде трагедия болып, Каспийде 14 әскери қызметші қаза тапты. Бұл демалыс күндері болды. Трагедиядан кейінгі алғашқы отырыста брифингке ІІМ өкілі шығады. Журналистер қандай сұрақ қояды деп ойлайсыз? Әрине, қаза тапқандар, трагедияның мән-жайы және тергеу туралы».
Бірақ кездесудің ресми тақырыбы басқа болды.
«Құрылтайдың жаңа ережелері бойынша мұндай сұрақтарды қоюға болмайды, өйткені брифинг тақырыбы — халықаралық шартты ратификациялау. Яғни бүкіл елді алаңдатып отырған трагедия туралы сұрақтардың орнына журналистерге қоғам үшін аса қызық емес келісімді талқылау ұсынылады».
Күміспаева мұндай жағдайды «абсолютті абсурд» деп атайды.
«Журналистердің өзекті сұрақтар қою құқығын шектеуді "БАҚ үшін жасалған ыңғайлылық" деп көрсетуге болмайды. Бұл — цензура және қалыпты журналистік жұмысқа кедергі».
Регламент пе, әлде сұрақтарды бақылау ма?
Құрылтайдың да өз уәжі бар: көптеген журналистің жұмысын ұйымдастыру қажет, ал мемлекеттік орган аккредиттелген БАҚ өкілдерінің жұмыс тәртібін белгілеуге құқылы.
Брифингтің қай жерде өтетінін немесе спикерлермен сөйлесу тәртібін белгілеудің өзі бұл оқиғаның басты сұрағына жауап бермейді.
Баспасөз жұмысын ұйымдастыру қай жерде аяқталып, журналистің жұмысына шектеу қою қай жерде басталады?
Баспасөз конференциясының өтетін орны мен уақытын белгілеу — бір мәселе.
Ал журналист алдында тұрған шенеунікке қоғам үшін маңызды әрі заңды сұрақ қойғанда, оған бірден «жауап бермеуіңізге болады» деп ескерту — мүлде басқа жағдай.
Әрине, мемлекеттік қызметші бұған дейін де белгілі бір сұраққа пікір білдіруден бас тарта алатын, ақпараттың жоқ екенін айта алатын немесе ресми сауал жіберуді ұсына алатын.
Енді жауап бермеудің тағы бір себебі пайда болды: сұрақ бүгінгі брифингтің тақырыбына сәйкес келмейді.
Сондықтан Құрылтайдың жаңа ережелеріне қатысты дау кулуар мәселесінен әлдеқайда ауқымды болып отыр.
Қоғам үшін қандай сұрақ маңызды екенін кім анықтайды?
Журналистің жұмысы мемлекеттік орган бүгін талқылауға шешім қабылдаған тақырып бойынша ғана пікір алумен шектелмейді.
Журналист қоғамда дәл қазір туындаған сұрақтарды да қояды.
Кейде мемлекеттік орган мен қоғамның күн тәртібі сәйкес келеді. Кейде сәйкес келмейді.
Әсем Ғұмарованың жағдайы мұны анық көрсетті: ресми тақырып — компьютерлік қылмыстар туралы халықаралық конвенция. Ал журналистің сұрағы — әскери қызметшілер қаза тапқан трагедия туралы жазбалардан кейін азаматтарға жасалған ықтимал қоңыраулар.
Модератор оны «күн тәртібіне қатысты емес» сұрақ деп атады.
Ал журналист бұған жауап ретінде бұл мәселе шынымен қоғам үшін қызық емес пе деп сұрады. Вставленный текст
Мүмкін, қазіргі даудың негізгі мәні де осында шығар.
Бүгін қандай сұрақ маңызды екенін кім шешуі керек: брифингтің тақырыбын белгілеген мемлекеттік орган ба, әлде өз аудиториясының атынан сұрақ қоятын журналист пе?
Күміспаева журналистер қауымы бұл жағдайды назардан тыс қалдырмайды деп үміттенеді:
«Әріптес журналистер осы жағдайда бірігіп, мұндай ережелерге қатысты наразылығын ашық білдіреді және оларды өзгертуді талап етеді деп қатты үміттенемін».
Ендігі мәселе журналистердің кулуарларда қайтадан еркін жұмыс істей алуында ғана емес.
Егер билікке қолжетімділікті сақтап қалу үшін журналист қоғам үшін маңызды сұрағының алдын ала бекітілген тақырыпқа сәйкес келетін-келмейтінін тексеруге мәжбүр болса, онда аккредитацияның өзі қандай қызмет атқарады?