«Арқанкерген» шекара бекетіндегі қайғылы оқиғадан бері 14 жылға жуық уақыт өтті. Владислав Челах әлі де өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жатыр. Алайда оның колониядағы қазіргі өмірі туралы жаңа мәлімет алу қиындай түскен.
adam.dar media редакциясы ҚР ІІМ Қылмыстық-атқару жүйесі комитетіне ресми сауал жолдады. Біз Челахтың денсаулық жағдайы, ұстау шарттары, жұмыспен қамтылуы, оқуы, тәртіптік жазалары мен көтермелеулері, сондай-ақ туыстарымен байланысы туралы сұрадық.
Алайда редакция бұл сұрақтарға толық жауап ала алмады.
ҚАЖК тек соттың заңды күшіне енген үкімі негізінде сотталған адамның жазасын өтеп жатқанын, ал оның қай жерде отырғаны туралы ақпарат туыстарына белгіленген тәртіппен берілетінін хабарлады.
Ведомство жеке деректер туралы заңнама мен Қылмыстық-атқару кодексінің нормаларына сілтеме жасады.
«Қазақстан Республикасының „Дербес деректер және оларды қорғау туралы“ заңының 15-бабына, сондай-ақ Қылмыстық-атқару кодексінің 93-бабына сәйкес сотталғандардың жеке істеріндегі мәліметтер жария етуге жатпайды», — делінген ҚАЖК жауабында.
Бұрын ҚАЖК әлдеқайда көп мәлімет берген
Бір қызығы, бірнеше жыл бұрын ведомство осыған ұқсас сұрақтарға әлдеқайда егжей-тегжейлі жауап берген.
2023 жылғы желтоқсанда ҚАЖК Tengrinews.kz басылымына Челахтың Қостанай облысындағы өмір бойына сотталғандарға арналған мекемеде отырғанын және жазасын жеңілдетілген жағдайда өтеп жатқанын хабарлаған. Сол кезде оның жұмысқа орналастырылмағаны және газ-электрмен дәнекерлеуші мамандығы бойынша оқып жүргені де айтылған.
Тіпті оның күнделікті өміріне қатысты мәліметтер де жарияланған. ҚАЖК-нің сол кездегі ақпаратына сәйкес, Челахтың денсаулығы қанағаттанарлық деп бағаланған, ол оң мінездеме алған, тәрбиелік іс-шараларға қатысқан, сурет салған, қағаздан түрлі бұйым жасаған және көркем әдебиет оқыған. Сондай-ақ оның туыстарымен телефон арқылы сөйлесіп, кездесулер өткізгені де айтылған.
Сол жылдың қыркүйегінде ҚАЖК тағы бір маңызды мәліметті жариялаған: Челах шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішті 2037 жылғы 5 шілдеден бастап бере алады. Сонымен қатар қамауда отырған уақытында ол екі рет — еңбекке көзқарасы және тәрбиелік іс-шараларға қатысқаны үшін көтермеленгені хабарланған.
Ал қазір ведомство adam.dar media редакциясының осындай сұрақтарына жауап бермеді.
Қазір Челах туралы не белгілі
Владислав Челахқа қатысты биліктің соңғы жария мәлімдемелерінің бірі 2025 жылғы 19 маусымда айтылды.
Сол кезде ішкі істер министрінің орынбасары — ҚАЖК төрағасы Абай Қайырбеков журналистерге Челахтың өмір бойына сотталғандарға арналған мекемеде жазасын өтеп жатқанын және заңнамада белгіленген талаптарды сақтап жүргенін мәлімдеді.
ҚАЖК басшысы сондай-ақ ол кезде Челахқа рақымшылық жасау туралы ешқандай материал қаралмағанын айтқан.
Осылайша, соңғы ресми мәліметтер өте қысқа: Челах әлі де түрмеде отыр, белгіленген талаптарды сақтайды, ал оны рақымшылықпен босату мәселесі, кем дегенде 2025 жылғы маусымдағы жағдай бойынша, қаралмаған.
«Мен бәрінің қалай болғанын айтуға дайынмын»
Челахтың өзі ұзақ жылдар бойы оқиғаның ресми соңғы нұсқасымен келіспей келеді.
2022 жылғы желтоқсанда оның президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа үндеу жолдағаны белгілі болды. Хатта Челах істі қайта тергеуді сұрап, «Арқанкергенде бәрінің қалай болғанын» айтуға дайын екенін мәлімдеген.
Одан бұрын ол үкімді Жоғарғы сот арқылы қайта қаратуға тырысқан. 2019 жылғы қаңтарда сот алқасы оның үкімді жою, қосымша тергеу жүргізу және өтемақы төлеу туралы өтінішін қанағаттандырмады. Өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы күшінде қалды.
Арада жылдар өтсе де сұрақ тудыратын трагедия
2012 жылғы мамырда «Арқанкерген» уақытша шекара бекетінде Қазақстанның жаңа тарихындағы ең резонансты қайғылы оқиғалардың бірі болды.
14 әскери қызметші мен бір қорықшы қаза тапты. Бекеттегі жалғыз тірі қалған әскери қызметші 19 жастағы Владислав Челах болды.
Алғашында ол адам өлтіргенін мойындаған, кейін алғашқы жауабынан бас тартты. Соған қарамастан 2012 жылғы желтоқсанда сот оны кінәлі деп танып, өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына кесті. Кейінгі сот сатылары бұл үкімді өзгерткен жоқ.
Содан бері шамамен он жарым жыл өтті. Челах әлі де түрмеде отыр, істі қайта қарату әрекеттері нәтиже бермеді, ал ҚАЖК-нің бұрын жариялаған мәліметіне сәйкес, шартты түрде мерзімінен бұрын босау туралы өтініш беру мүмкіндігі тек 2037 жылы пайда болады.
Алайда бір нәрсе өзгерген: бұрын мемлекеттік орган Қазақстандағы ең танымал өмір бойына сотталғандардың бірінің түрмедегі өмірі туралы журналистерге егжей-тегжейлі ақпарат берсе, қазір осындай сұрақтарға құпиялықты алға тартып, іс жүзінде ақпараттық шектеу қойған.
